فشار چشم به میزان فشاری گفته میشود که مایع داخل کره چشم به دیوارههای آن وارد میکند. این فشار بهطور طبیعی برای حفظ شکل چشم و عملکرد صحیح بافتهای آن ضروری است، اما اگر بیش از حد افزایش پیدا کند یا در برخی افراد حتی در محدوده طبیعی باعث آسیب به عصب بینایی شود، احتمال بروز بیماریهایی مانند آب سیاه (گلوکوم) افزایش مییابد. به همین دلیل، تنها بالا بودن یا پایین بودن عدد فشار چشم معیار تشخیص بیماری نیست و نتیجه معاینه کامل توسط چشمپزشک اهمیت بیشتری دارد. در ادامه این مقاله، فشار طبیعی چشم، علت افزایش آن، علائم، روشهای تشخیص و درمان را بهصورت علمی و قابل فهم بررسی میکنیم.
فشار چشم چیست؟
فشار داخل چشم در بافت داخل چشم است که با تعادل بین تولید و تخلیه زلالیه، مایع شفاف داخل چشم، تعیین میشود. تغییرات جزئی در فشار چشم از فصلی به فصل دیگر، یا حتی در طول یک روز، طبیعی است. تغییرات فشار داخل چشم میتواند ناشی از مشکلات آناتومیکی، التهاب چشم پس از ضربه یا عفونت، عوامل ژنتیکی و مصرف دارو باشد. فشار داخل چشم با تغییر در ضربان قلب یا تنفس تغییر میکند و همچنین ممکن است تحت تاثیر ورزش و مصرف مایعات قرار گیرد.
تغییر قابل توجهی در فشار داخل چشم که ادامه مییابد و درمان نشده باقی میماند در نهایت میتواند باعث مشکلات بینایی و منجر به بیماری های چشمی شود. فشارهای داخل چشمی غیرطبیعی اغلب علائمی ایجاد نمیکند. به همین دلیل، مراجعه منظم به چشم پزشک بسیار مهم است، زیرا تغییرات فشار چشم را میتوان در طی یک ویزیت معمول مطب تشخیص داد.
فشار طبیعی چشم چقدر است؟
فشار داخل چشم به میزان نیرویی گفته میشود که مایع زلالیه به دیوارههای داخلی کره چشم وارد میکند و نقش مهمی در حفظ شکل و عملکرد طبیعی چشم دارد. فشار طبیعی چشم در بیشتر افراد سالم بین ۱۰ تا ۲۱ میلیمتر جیوه (mmHg) است، اما این محدوده بهتنهایی معیار قطعی سلامت چشم محسوب نمیشود. برخی افراد با فشاری بالاتر از این محدوده هیچ آسیبی به عصب بینایی ندارند، در حالی که در برخی دیگر حتی فشارهای ظاهرا طبیعی نیز میتواند با آسیب تدریجی عصب بینایی همراه باشد. به همین دلیل، چشمپزشک همواره عدد فشار چشم را در کنار سایر یافتههای معاینه مانند وضعیت عصب بینایی، میدان بینایی و ضخامت قرنیه تفسیر میکند.
نکته مهم این است که فشار داخل چشم ممکن است در ساعات مختلف شبانهروز تغییرات طبیعی داشته باشد و عواملی مانند سن، ضخامت قرنیه، برخی بیماریهای زمینهای و مصرف بعضی داروها نیز بر نتیجه اندازهگیری فشار چشم تاثیر بگذارند. بنابراین، بالا یا پایین بودن یک عدد در یک نوبت معاینه بهتنهایی به معنای وجود یا عدم وجود بیماری نیست. اگر نتیجه اندازهگیری فشار چشم خارج از محدوده طبیعی باشد یا پزشک به بیماریهایی مانند گلوکوم (آب سیاه) مشکوک شود، اغلب بررسیهای تکمیلی و پیگیری منظم برای ارزیابی دقیقتر وضعیت چشم توصیه میشود.
دلایل افزایش فشار چشم
افزایش فشار داخل چشم اغلب زمانی رخ میدهد که تعادل بین تولید و خروج مایع زلالیه به هم بخورد. این مایع بهطور مداوم در داخل چشم تولید میشود و از مسیرهای مشخصی خارج میشود. اگر خروج آن کاهش پیدا کند یا در موارد نادر تولید آن بیش از حد باشد، فشار داخل چشم افزایش مییابد. علت این اختلال در همه افراد یکسان نیست و عوامل مختلفی میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
شناسایی علت افزایش فشار چشم اهمیت زیادی دارد، زیرا نوع درمان بر اساس علت زمینهای انتخاب میشود. در برخی بیماران تنها پیگیری دورهای کافی است، اما در برخی دیگر درمان دارویی یا حتی جراحی ضرورت پیدا میکند. مهمترین علل افزایش فشار چشم عبارتاند از:
اختلال در خروج مایع زلالیه
شایعترین علت فشار چشم بالا، کاهش خروج مایع زلالیه از شبکه تخلیه چشم است. در این شرایط، مایع داخل چشم با سرعت طبیعی تولید میشود اما به اندازه کافی از چشم خارج نمیشود و بهتدریج فشار افزایش مییابد. این وضعیت اغلب در گلوکوم زاویه باز دیده میشود که شایعترین نوع آب سیاه است.
نکته مهم این است که این روند اغلب بدون درد و بدون کاهش واضح بینایی آغاز میشود. به همین دلیل بسیاری از بیماران تا زمانی که آسیب قابل توجهی به عصب بینایی وارد نشده است، از بیماری خود اطلاع ندارند. انجام معاینات منظم چشم بهترین راه برای تشخیص زودهنگام این نوع اختلال است.
شاید این مطلب برای شما مفید باشد: درمان آب سیاه با لیزر
افزایش سن
با افزایش سن، ساختارهای مسئول خروج مایع داخل چشم ممکن است بهتدریج کارایی خود را از دست بدهند. این تغییرات باعث میشود مقاومت در مسیر خروج مایع افزایش یابد و احتمال بالا رفتن فشار چشم بیشتر شود. به همین دلیل، شیوع گلوکوم در افراد بالای ۴۰ سال بیشتر از افراد جوان است.
البته افزایش سن بهتنهایی به معنای ابتلا به بیماری نیست. بسیاری از افراد سالمند هرگز دچار افزایش فشار چشم نمیشوند، اما انجام معاینات دورهای در این گروه سنی اهمیت بیشتری دارد تا در صورت ایجاد تغییرات اولیه، درمان در زمان مناسب آغاز شود.
سابقه خانوادگی
ژنتیک یکی از عوامل شناختهشده در افزایش احتمال ابتلا به گلوکوم و بالا رفتن فشار چشم است. اگر یکی از بستگان درجه یک مانند پدر، مادر، خواهر یا برادر به آب سیاه مبتلا باشد، احتمال بروز این بیماری در سایر اعضای خانواده بیشتر از افراد عادی خواهد بود.
به همین دلیل، افرادی که سابقه خانوادگی گلوکوم دارند، حتی در صورت نداشتن علامت، باید طبق نظر چشمپزشک در فواصل منظم تحت معاینه قرار بگیرند. تشخیص زودهنگام میتواند از آسیب دائمی عصب بینایی جلوگیری کند.
مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی
استفاده طولانی از داروهای کورتونی، بهویژه قطرههای چشمی حاوی کورتون، یکی از علل شناختهشده افزایش فشار داخل چشم است. البته این عارضه در همه افراد رخ نمیدهد و شدت آن به نوع دارو، مدت مصرف و حساسیت فرد بستگی دارد.
به همین علت، مصرف داروهای کورتونی باید تنها تحت نظر پزشک انجام شود. در افرادی که به مدت طولانی از این داروها استفاده میکنند، اندازهگیری دورهای فشار چشم اهمیت زیادی دارد تا در صورت افزایش فشار، درمان مناسب در زمان مناسب انجام شود.
ضربه یا آسیب به چشم
ضربههای شدید به چشم ممکن است باعث آسیب به ساختارهای مسئول تخلیه مایع زلالیه شوند. این تغییرات گاهی بلافاصله پس از آسیب ایجاد میشوند و گاهی نیز ماهها یا حتی سالها بعد خود را نشان میدهند.
به همین دلیل، افرادی که سابقه ضربه قابل توجه به چشم دارند، بهتر است حتی در صورت طبیعی بودن بینایی، معاینات دورهای را فراموش نکنند. برخی از عوارض ناشی از ضربه تنها با معاینه تخصصی قابل تشخیص هستند.
علائم فشار چشم بالا
افزایش فشار چشم بالا همیشه با علائم واضح همراه نیست و به همین دلیل از آن بهعنوان یکی از عوامل خطر خاموش برای آسیب به عصب بینایی یاد میشود. در بسیاری از افراد، فشار داخل چشم بهتدریج افزایش مییابد و تا زمانی که بخش قابل توجهی از عصب بینایی آسیب نبیند، تغییر محسوسی در بینایی ایجاد نمیشود. به همین علت، معاینات دورهای چشم بهویژه در افراد بالای ۴۰ سال، بیماران مبتلا به دیابت، افراد با سابقه خانوادگی گلوکوم و کسانی که از داروهای کورتونی استفاده میکنند، اهمیت زیادی دارد.
در برخی موارد، بهویژه زمانی که فشار داخل چشم بهصورت ناگهانی افزایش پیدا کند، علائم مشخصی بروز میکند که نیازمند مراجعه فوری به چشمپزشک است. آشنایی با این علائم میتواند به تشخیص زودهنگام و جلوگیری از آسیب دائمی عصب بینایی کمک کند.
- درد یا احساس فشار و سنگینی در چشم
- تاری دید ناگهانی یا تدریجی
- مشاهده هالههای رنگی اطراف منابع نور
- قرمزی چشم
- سردرد، بهویژه در ناحیه پیشانی و اطراف چشم
- کاهش تدریجی میدان بینایی
- تهوع و استفراغ در موارد افزایش شدید و ناگهانی فشار چشم
- حساسیت به نور در برخی بیماران
لازم است توجه داشته باشید که وجود هر یک از این علائم بهتنهایی به معنای بالا بودن فشار چشم نیست، زیرا بیماریهای مختلف چشمی میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند. تشخیص علت اصلی تنها با معاینه تخصصی، اندازهگیری فشار چشم و بررسی عصب بینایی امکانپذیر است.
اندازه گیری فشار چشم چگونه است؟
سه روش متداول وجود دارد که پزشک شما ممکن است برای اندازه گیری فشار از آن استفاده کند. یکی از مواردی که ممکن است تجربه کرده باشید، تست پف هوا است که به نام تونومتری غیر تماسی (NCT) نیز شناخته میشود. در این آزمایش، یک دستگاه پفکی از هوا را بدون دست زدن به چشم شما میرساند. میزان فرورفتگی پف هوا به قرنیه اندازهگیری میشود و برای تعیین فشار استفاده میشود.
در حالی که تست تونومتری غیر تماسی کمتر تهاجمی است، روشهای تونومتری تماس مستقیم میتوانند نتایج دقیقتری به دست دهند. یکی از این روشها تونومتری الکترونیکی نامیده میشود و از یک تونومتر قابل حمل و دستی که شبیه یک خودکار نوشتن است برای بررسی سریع فشار داخل چشم استفاده میکند. چشم شما بیحس میشود و دستگاه چندین بار پشت سر هم به آرامی روی چشم شما قرار میگیرد تا دادهها را بهصورت الکترونیکی جمعآوری کند. هر لمس ذخیره شده و به صورت آماری تجزیه و تحلیل میشود تا به یک اندازه گیری IOP برسد.
استاندارد طلایی برای اندازه گیری فشار چشم با تماس مستقیم تونومتر گلدمن اپلناسیون (GAT) است. GAT اغلب به میکروسکوپ لامپ شکافی متصل میشود. قطره های بیهوشی همراه با رنگ فلورسین به چشم شما تزریق میشود. هنگامی که چشمان شما بی حس میشوند، پزشک یا تکنسین پروب کوچک GAT را روی قرنیه شما فشار میدهد تا قسمت کوچکی از آن را صاف کند. میزان فشاری که قرنیه به وسیله آن به دستگاه فشار میآورد به عنوان فشار داخل چشم اندازه گیری میشود.
دامنه فشار چشم
دانستن فشار در چشم شما میتواند به چشم پزشکان کمک کند تا مشکلات چشمی بالقوه را تشخیص دهند. سطح فشار چشم شما نشان میدهد که چه اقداماتی ممکن است نیاز به انجام داشته باشد.
فشار چشم پایین
فشار چشم کمتر از 5 میلیمتر جیوه فشار چشم پایین یا هیپوتونی در نظر گرفته میشود. در حالی که به اندازه فشار چشم بالا مورد بحث قرار نمیگیرد، هنوز هم میتواند مشکلاتی ایجاد کند.
هیپوتونی میتواند پس از جراحی چشم یا به دلیل التهاب مزمن یا جدا شدن شبکیه رخ دهد و نشان دهنده این است که چشم به اندازه کافی زلالیه تولید نمیکند یا مقدار زیادی مایعات را خارج میکند. فقدان فشار کافی میتواند به تغییرات ساختاری در چشم مانند چین و چروک شبکیه چشم یا تورم عصب بینایی منجر شود. چنین تغییراتی میتواند به از دست دادن بینایی منجر شود.
فشار چشم نرمال
چشمان ما عمدتا با مایعی به نام زجاجیه پر شده است. در جلوی چشم، درست در پشت قرنیه، مایع دیگری به نام زلالیه وجود دارد. هنگامی که مقدار مساوی از زلالیه جدید دوباره آن فضا را پر میکند، زلالیه از چشم خارج میشود. در چشمهای سالم با فشار طبیعی چشم داخل چشمی (IOP)، تخلیه زلالیه و پر کردن مجدد زلالیه یکسان و ثابت میماند.
بیشتر افراد دارای فشار داخل چشمی بین 12 تا 21 میلیمتر جیوه هستند، اما فشار چشم طبیعی وجود ندارد. بلکه به هر بیمار جداگانه بستگی دارد. علاوه بر این، فشار ممکن است با توجه به سن (فشار چشم با افزایش سن افزایش مییابد) و حتی در زمان روز (در صبح کمتر و در عصر بیشتر میشود) متفاوت باشد.
لازم به ذکر است که زیرمجموعه ای از افراد ممکن است دارای گلوکوم با فشار طبیعی باشند. که میتواند باعث تغییرات گلوکوماتوز در عصب بینایی و نقص میدان بینایی شود. حتی اگر IOP در محدوده 12 تا 21 میلی متر جیوه باشد. بنابراین، اندازه گیری فشار داخل چشمی جایگزین کافی برای غربالگری گلوکوم نیست.
دکتر آرش میرمحمد صادقی
برای دریافت نوبت و مشاوره تخصصی چشمپزشکی با ما در ارتباط باشید.
فشار چشم بالا
فشار بیش از 21 میلیمتر جیوه بدون علائم گلوکوم، فشار خون چشمی در نظر گرفته میشود. فشار خون چشمی ممکن است نیاز به درمان داشته باشد یا نیازی به درمان نداشته باشد.
با چشم پزشکی در خیابان شریعتی در مورد عوامل خطر تجمعی برای گلوکوم مشورت کنید تا تصمیم بگیرید که آیا درمان ضروری است یا خیر. بیماران مبتلا به فشار خون چشمی باید به طور منظم از نظر گلوکوم بررسی شوند، که اغلب در افراد با فشار داخل چشمی بالای 21 میلیمتر جیوه همراه است. عدم درمان گلوکوم میتواند منجر به کوری شود.
فشار چشم بسیار خطرناک
سطوح فشار بین 21 تا 30 میلی متر جیوه مرتبط با گلوکوم اغلب در طی چند سال باعث آسیب میشود. با این حال، IOP در محدوده 40-50 میلیمتر جیوه میتواند منجر به انسداد عروق شبکیه شود، یک وضعیت بالقوه جدی که در آن عروق خونی که به شبکیه کار میکنند مسدود میشوند.
این میتواند باعث از دست دادن سریع بینایی شود که اگر در عرض 24 ساعت درمان نشود میتواند دائمی شود. عوارض و شدت آنها با افزایش فشار داخل چشمی بیش از 50 میلیمتر جیوه، سریعتر افزایش مییابد و نیاز به مداخله تهاجمی برای کاهش فشار دارد.
درمان فشار چشم
هدف از درمان فشار چشم، کاهش فشار داخل چشم تا سطحی است که از آسیب بیشتر به عصب بینایی جلوگیری شود. انتخاب روش درمان به عواملی مانند میزان افزایش فشار، علت ایجاد آن، وجود یا عدم وجود گلوکوم، سن بیمار و وضعیت سلامت عصب بینایی بستگی دارد. در بسیاری از بیماران، درمان بهصورت مرحلهای انجام میشود و پزشک بر اساس پاسخ بیمار، روش مناسب را انتخاب یا تغییر میدهد.
نکته مهم این است که درمان فشار چشم اغلب با هدف حفظ بینایی انجام میشود و نمیتواند آسیبهای قبلی عصب بینایی را به حالت طبیعی بازگرداند. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام و شروع درمان در زمان مناسب نقش مهمی در جلوگیری از پیشرفت بیماری دارد.
درمان دارویی با قطرههای چشمی
قطرههای چشمی اولین انتخاب درمانی برای بسیاری از بیمارانی هستند که دچار فشار چشم بالا یا گلوکوم شدهاند. این داروها با کاهش تولید مایع زلالیه یا افزایش خروج آن از داخل چشم، باعث کاهش فشار میشوند. بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است یک نوع قطره یا ترکیبی از چند دارو را تجویز کند.
برای دستیابی به بهترین نتیجه، قطرهها باید دقیقا طبق دستور پزشک و در زمانهای مشخص استفاده شوند. قطع خودسرانه دارو یا استفاده نامنظم میتواند باعث افزایش مجدد فشار داخل چشم شود. همچنین لازم است بیمار در مراجعات بعدی، پاسخ به درمان و احتمال بروز عوارض دارویی را با پزشک بررسی کند.
لیزر درمانی
در برخی بیماران، لیزر میتواند به بهبود خروج مایع زلالیه و کاهش فشار داخل چشم کمک کند. این روش اغلب زمانی پیشنهاد میشود که درمان دارویی بهتنهایی فشار چشم را به میزان مطلوب کاهش ندهد یا بیمار در استفاده منظم از قطرههای چشمی با مشکل مواجه باشد.
لیزر در محیط درمانی و بدون نیاز به بستری طولانی انجام میشود و بسیاری از بیماران مدت کوتاهی پس از انجام آن میتوانند فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرند. البته اثربخشی لیزر در همه افراد یکسان نیست و پس از درمان نیز پیگیری منظم توسط چشمپزشک ضروری است.
جراحی کاهش فشار چشم
اگر فشار داخل چشم با دارو و لیزر کنترل نشود یا آسیب عصب بینایی همچنان ادامه داشته باشد، ممکن است جراحی توصیه شود. هدف جراحی، ایجاد مسیر جدید برای خروج مایع زلالیه یا استفاده از تجهیزات مخصوص جهت کاهش فشار داخل چشم است.
نوع جراحی با توجه به شرایط هر بیمار انتخاب میشود و تصمیمگیری درباره آن پس از بررسی کامل وضعیت چشم انجام میشود. پس از عمل نیز بیمار باید تحت معاینات منظم قرار گیرد تا روند بهبود و میزان کنترل فشار چشم ارزیابی شود.
درمان علت زمینهای
گاهی افزایش فشار داخل چشم ناشی از یک بیماری یا عامل مشخص مانند مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی، التهابهای داخل چشمی، ضربه به چشم یا برخی بیماریهای دیگر است. در چنین شرایطی، درمان تنها به کاهش فشار چشم محدود نمیشود و لازم است علت اصلی نیز برطرف شود.
برای مثال، در بیماری که پس از مصرف قطرههای کورتونی دچار افزایش فشار چشم شده است، پزشک ممکن است دارو را تغییر دهد یا دوز آن را کاهش دهد. همچنین درمان التهاب یا کنترل سایر بیماریهای زمینهای میتواند نقش مهمی در بازگرداندن فشار چشم به محدوده مناسب داشته باشد.
چه زمانی برای فشار چشم باید به چشمپزشک مراجعه کرد؟
اگرچه افزایش فشار داخل چشم همیشه با علائم مشخص همراه نیست، اما در برخی شرایط مراجعه به چشمپزشک نباید به تاخیر بیفتد. افرادی که دچار تاری دید ناگهانی، درد شدید چشم، قرمزی چشم همراه با کاهش بینایی یا مشاهده هالههای رنگی اطراف نور میشوند، باید در اولین فرصت تحت معاینه تخصصی قرار گیرند. این علائم ممکن است نشانه افزایش ناگهانی فشار داخل چشم یا سایر بیماریهای مهم چشمی باشند که نیاز به بررسی فوری دارند.
همچنین افرادی که سابقه خانوادگی گلوکوم (آب سیاه)، دیابت، نزدیکبینی شدید، مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی یا سن بالای ۴۰ سال دارند، حتی در صورت نداشتن علامت نیز بهتر است بهصورت منظم معاینه شوند. تشخیص زودهنگام تغییرات فشار چشم و بررسی سلامت عصب بینایی، نقش مهمی در پیشگیری از آسیبهای غیرقابل برگشت بینایی دارد.
سوالات متداول
استرس بهطور مستقیم علت افزایش دائمی فشار داخل چشم نیست، اما در برخی افراد میتواند بهصورت موقت بر فشار چشم یا احساس سنگینی و ناراحتی چشم تاثیر بگذارد. اگر علائم ادامهدار باشد، لازم است چشمپزشک علت اصلی را بررسی کند و تنها به استرس نسبت داده نشود.
اگر افزایش فشار داخل چشم کنترل نشود و به عصب بینایی آسیب برساند، ممکن است بهمرور زمان باعث کاهش میدان بینایی و در مراحل پیشرفته کاهش شدید بینایی شود. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب میتواند احتمال بروز این عوارض را تا حد زیادی کاهش دهد.
کار طولانیمدت با صفحهنمایش معمولا باعث افزایش دائمی فشار داخل چشم نمیشود، اما میتواند علائمی مانند خستگی چشم، خشکی، تاری دید موقت و احساس سنگینی چشم ایجاد کند. استراحت منظم و رعایت فاصله مناسب از صفحهنمایش به کاهش این علائم کمک میکند.
وجود سابقه خانوادگی گلوکوم یا افزایش فشار چشم، احتمال ابتلا را بیشتر میکند، اما به این معنا نیست که همه اعضای خانواده حتما به این بیماری مبتلا خواهند شد. افرادی که سابقه خانوادگی دارند، بهتر است معاینات دورهای چشم را از سنین پایینتر آغاز کنند.
رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی منظم برای سلامت عمومی بدن و چشم مفید هستند، اما جایگزین درمانهای پزشکی برای کنترل فشار داخل چشم محسوب نمیشوند. در صورت تشخیص فشار چشم بالا، رعایت برنامه درمانی و پیگیری منظم توسط چشمپزشک اهمیت بیشتری دارد.
جمع بندی
فشار چشم یکی از شاخصهای مهم سلامت چشم است و افزایش آن همیشه با علائم مشخص همراه نیست. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام از طریق معاینه تخصصی و اندازهگیری فشار چشم اهمیت زیادی دارد. اگرچه فشار چشم بالا لزوما به معنای ابتلا به گلوکوم نیست، اما در صورت عدم تشخیص و درمان بهموقع میتواند به عصب بینایی آسیب برساند. در صورت وجود عوامل خطر یا علائم مشکوک، مراجعه به چشمپزشک بهترین راه برای بررسی دقیق و انتخاب مناسبترین روش درمان است.
تشکر از راهنمائی و مقاله شما در مورد فشار چشم که کاربردی موثری دارد.